Cmentarz żydowski w Małogoszczu jest zabytkiem kultury wpisanym do rejestru zabytków województwa świętokrzyskiego.
W 2020 r. Stowarzyszenie Lokalni Patrioci z siedzibą w Kozłowie rozpoczęło działania zmierzające do przywrócenia temu miejscu godnego wyglądu. W latach 2022-2024, głownie dzięki dotacji z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji – Departament Mniejszości Narodowych i Etnicznych oraz zbiórce internetowej Fundacja EUROS zainicjowała dalsze działania. Wykarczowano cały teren wewnątrz muru i poza nim, przed wejściem na cmentarz stanęła tablica upamiętniająca, powstała publikacja o historii lokalnej Żydowskiej Gminy Wyznaniowej, która istniała tu do 1942 r., odbyły się spotkania z młodzieżą, powstał scenariusz lekcji historycznej.
MATERIAŁY własne którymi chcemy się z Wami podzielić:
- scenariusz lekcji historycznej przygotowany dla 8 klas SP i klas szkoły średniej dostępny jest TUTAJ
- publikacja „ICH JUŻ TU NIE MA…” – dostępna w formacie pdf pod tym linkiem
- na kanale YouTube Fundacji można zobaczyć materiał filmowy poświęcony historii społeczności żydowskiej Małogoszcza i okolic a także krótki film promujący działania zmierzające od uporządkowania i rewitalizacji terenu cmentarza żydowskiego w Małogoszczu
oba filmy dostępne po kliknięciu w powyższe linki lub TUTAJ na kanale YouTube Fundacji EUROS
– zachęcamy do oglądania!
- Indeks akt stanu cywilnego (urodzenia, małżeństwa, zgony) Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Małogoszczu
pobierz tu Indeks z lat 1883-1912 sporządzony w języku polskim z akt w języku rosyjskim przechowywanych w Archiwum Państwowym w Kielcach, indeksacja przeprowadzona w ramach dotacji z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji – zadanie: Rewitalizacja terenu cmentarza żydowskiego w Małogoszczu i upamiętnienie żydowskich mieszkańców miasta – etap II (2023 r.), uzupełniona w latach następnych.
POLECAMY
Nagrobki na cmentarzu zostały skatalogowane przez Fundację Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich w Polsce.
Listę można znaleźć na stronie internetowej Fundacji – kliknij ODNOŚNIK DO STRONY Fundacji
MOŻESZ WSPOMÓC PROJEKT
Finansowanie ochrony zabytków to nie tylko środki z dotacji publicznych, niejednokrotnie wymagany jest wkład własny. Dlatego kierujemy do Was prośbę o wsparcie. Utworzyliśmy zbiórkę internetową, na którą możecie przelewać dowolne kwoty.
LINK do strony zbiórki na zrzutka.pl
Dziękujemy za wszelkie wsparcie!
RYS HISTORYCZNY
Nie ma pewności co do początków osadnictwa żydowskiego w Małogoszczu. Sugeruje się, że podział miasta w XVIII w. (istniejący od czasów Kazimierza Wielkiego, a nawet wcześniejszej lokacji miasta) na obszar należący do plebanii katolickiej i część królewską, wyznaczył podstawową granicę osadnictwa. Ze względu na zakaz osiedlania się w części plebańskiej, Żydzi zamieszkiwali najpierw obszar miasta królewskiego. Sytuacja zmieniła się, gdy w 1775 r. wydano dekret królewski zakazujący Żydom osiedlania się w części należącej do władcy. Osadnictwo przeniosło się najprawdopodobniej na stronę kościelną.
Najstarsze zachowane wzmianki o izraelickim okręgu bóżniczym w Małogoszczu pochodzą z 1826 roku. Oznacza to, że społeczność żydowska skupiona wokół miasta i w okolicznych wsiach była na tyle liczna, by utworzyć okręg wyznaniowy i utrzymywać rabina (który jednak początkowo dojeżdżał z Chęcin).
Osadnicy żydowscy postrzegani byli jako konkurencja ekonomiczna dla Polaków, którzy w Małogoszczu w XIX w. zajmowali się głównie rolnictwem i szewstwem. Żydowscy przybysze do upadku Rzeczypospolitej w 1795 r. nie mogli nabywać ziemi ani przynależeć do prawa miejskiego, więc naturalne było dla nich zajmowanie się harendą (dzierżawą np. karczmy, folwarku), a także rzemiosło (poza strukturą cechową), handel i lichwa. W Małogoszczu produkowali m.in. tkaniny, zajmowali się krawiectwem, czapnictwem, handlowali drewnem i kamieniem budowlanym. Po przyłączeniu ziemi kieleckiej (początkowo pod zaborem austriackim) do Królestwa Polskiego i Imperium Rosyjskiego, w latach 60. XIX w. oficjalnie zezwolono na osiedlanie się Żydów w Małogoszczu. Nieoficjalne osadnictwo istniało już wcześniej, na co wskazują powyżej przywołane akta okręgu bóżniczego w Małogoszczu z 1826 r.
W II Rzeczypospolitej, w 1938 r., Małogoszcz zamieszkiwało ok. 500 wyznawców judaizmu, co stanowiło 20% ogółu mieszkańców. Były to raczej rodziny, które osiedliły się tu już w XIX wieku. W okresie międzywojennym w Małogoszczu istniała murowana synagoga (wzniesiona w 1915 r. przy ul. Jędrzejowskiej), rzeźnia żydowska, mykwa (czyli łaźnia do rytualnych obmyć), Biblioteka im. I.L. Pereca oraz Towarzystwo Dobroczynne „Gemilus Chesed”.
Obok napięć społecznych, które nasiliły się w Polsce w latach 30. XX wieku, agresja III Rzeszy na Polskę przyniosła katastrofalne skutki dla społeczności żydowskiej Małogoszcza i okolic. Represje w postaci przymusowej pracy fizycznej, oznakowanie gwiazdą Dawida, zakaz swobodnego przemieszczania się i ograniczenia w dostępie do żywności to tylko niektóre z szykan, jakie dotknęły społeczność żydowską Małogoszcza. Prawdopodobnie w 1941 r. utworzono tu otwarte getto, w Małogoszczu nastąpiła koncentracja Żydów z okolic i nie tylko (podobno także z Łodzi, Kielc, a nawet Bielska-Białej). Obecnie nie mamy bezpośrednich informacji na temat tego, jak wyglądało życie w małogoskim getcie, ale można przypuszczać, że nie różniło się ono od życia w gettach, które znamy z opisów. Ponad tysiąc sto osób żyło obok siebie w ciasnych i nieludzkich warunkach. 28 sierpnia 1942 r. mieszkańców getta zebrano na rynku i nakazano przygotować jedynie niewielki bagaż podręczny z najcenniejszymi i najpotrzebniejszymi rzeczami. Miało to stwarzać pozory wyjazdu do pracy lub przeprowadzki w nowe miejsce. W rzeczywistości przed zagładą zebrano bagaże i posegregowano dobytek, wybierając ostatnie wartościowe rzeczy, które udało się znaleźć, a także ciepłe ubrania i futra, które później posłużyły więźniom obozów koncentracyjnych do uszycia podszewek zimowych płaszczy niemieckich żołnierzy wyruszających na zimową kampanię w głąb Rosji.
Dziś po żydowskiej obecności na tym terenie nie pozostał żaden ślad… poza jednym. Cmentarz przetrwał zawieruchę dziejową. Przetrwał dzięki swojej funkcji jako miejsce pochówku, a także dzięki położeniu w pewnej odległości od regularnej zabudowy. Jego powstanie datuje się na koniec XIX wieku, co oznacza, że w innym miejscu znajdował się starszy cmentarz lub zmarłych chowano w pobliskich Chęcinach.
Gdy sierpniu 1942 r. dokonywano selekcji, wybrano grupę najsilniejszych, których hitlerowcy wysłali ich do pracy w kamieniołomie Bukówka i do getta w Jędrzejowie. Na terenie Małogoszcza kilu Żydów pozostało w małym obozie pracy – prowadzeni byli do pracy w lasach przy wycince drzew. Reszta wyruszyła pociągami w nieznane. Większość Żydów z Małogoszcza zginęła w obozie zagłady w Treblince. Ci, którzy pozostali przy życiu, aby pracować, zostali wysłani do Auschwitz w 1944 roku. Nie mamy wiadomości o ocalonych. Po II wojnie światowej społeczność nie odrodziła się.
